Bugünkü Kahramanmaraş, Osmanlı kayıtlarında çoğunlukla “Maraş” adıyla yer alıyor. Şehir ve çevresi için farklı dönemlerde “Dulkadır”, “Dulkadriyye”, “Zülkadr” ve “Zülkadriyye” ifadelerinin de kullanıldığı görülüyor. Özellikle 17. yüzyıldan sonra bölge, yönetim merkezi Maraş olduğu için “Maraş Eyaleti” olarak da anılmaya başlandı.
Dulkadıroğulları Beyliği’nin 1515’te Osmanlı hâkimiyetine girmesinin ardından bölgenin idari yapısı yeniden düzenlendi. 1526 tarihli kayıtlarda bölge “Zülkadriyye Vilayeti” adıyla geçerken Maraş, Elbistan, Kars-ı Zülkadriyye ve Zamantı gibi merkezler aynı idari yapı içinde gösterildi. 19. yüzyıldaki düzenlemeler sonucunda eyalet statüsünü kaybeden Maraş, 1867’de Halep Vilayetine bağlı bir sancak haline getirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi
Köyler, değirmenler ve tarımsal üretim kayıtlara geçti
Osmanlı’nın tahrir defterleri, Maraş’ın yalnızca idari sınırlarını değil ekonomik ve toplumsal yapısını da ayrıntılı şekilde ortaya koyuyor. Kayıtlarda Maraş livası içerisinde yüzlerce köy ve mezraa ile çiftlikler, yaylaklar, çeltik arkları ve değirmenlerin bulunduğu belirtiliyor.
16. yüzyıla ilişkin kayıtlara göre Maraş livasında 507 köy, 1.787 mezraa, 62 çiftlik, 35 yaylak, 98 çeltik arkı ve 199 değirmen bulunuyordu. Bölgede ayrıca camiler, mescitler, zaviyeler, hamamlar, dükkânlar ve bir bedesten yer alıyordu. Bu kayıtlar, Maraş’ın tarım ve hayvancılığın yanı sıra ticaret ve zanaat faaliyetlerinin de yürütüldüğü hareketli bir merkez olduğunu gösteriyor.
Tahrir defterlerinde yerleşik nüfusun yanında Dulkadırlı Türkmen toplulukları da önemli bir yer tutuyor. Belgeler, bölgedeki konargöçer nüfusun zaman içerisinde yerleşik hayata geçtiğine ve kırsal yerleşimlerin genişlediğine işaret ediyor. Osmanlı kayıtları aynı zamanda Müslüman ve gayrimüslim toplulukların nüfus ve vergi durumları hakkında da bilgiler içeriyor. TDV Kahramanmaraş maddesi
Salnamelerde eğitim ve kamu kurumları anlatıldı
Osmanlı şehir tarihinin önemli kaynaklarından biri olan salnameler, günümüzdeki yıllıklara benzer resmî yayınlar olarak hazırlanıyordu. Bu kaynaklarda şehirlerin idari yöneticileri, nüfusu, eğitim kurumları, ekonomik faaliyetleri, adli yapısı ve kamu hizmetleriyle ilgili bilgilere yer veriliyordu. Osmanlı salnamelerinin şehir tarihi açısından önemi
Maraş’ın Halep Vilayetine bağlanmasının ardından şehirle ilgili bilgiler Halep Vilayet Salnamelerinde düzenli biçimde kayda geçirildi. İlki 1867’de hazırlanan Halep salnamelerinden 1908’e kadar 35 ayrı yıllık yayımlandı. Bu belgeler, Maraş’taki kamu kurumlarının gelişimini ve görev yapan yöneticileri dönem dönem takip etmeye imkân sağlıyor.
Eğitim kayıtları, şehirde medreselerin yanı sıra sıbyan mektepleri, rüştiye ve idadi gibi farklı derecelerde okulların bulunduğunu gösteriyor. Maraş’ta 1867 yılında 33 medrese bulunurken bu sayının 1901’de 23’e düştüğü kaydediliyor. 1898-1904 yıllarını kapsayan Maarif salnameleri ise medreseler ve kütüphaneler hakkında ayrıntılı bilgiler sunuyor. Maraş Sancağı’nda medreseler ve kütüphaneler
Arşivlerde toplumsal hayatın farklı yönleri bulunuyor
Halep Vilayet Salnameleri ile Osmanlı arşiv belgeleri, Maraş’ta modern kamu kurumlarının kuruluş sürecini de yansıtıyor. 19. yüzyılın sonlarına ait kayıtlarda polis teşkilatının oluşumu, görevliler ve güvenlik hizmetlerine ilişkin bilgiler bulunuyor. Maraş polis teşkilatının kuruluşu
Arşiv ve salname kayıtlarında şehirde açılan yabancı ve azınlık okulları da yer alıyor. 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında Fransa, ABD, Birleşik Krallık ve Almanya bağlantılı çeşitli eğitim kurumlarının Maraş Sancağı’nda faaliyet gösterdiği belirtiliyor. Devletin bu okulların ruhsat ve denetim süreçlerini takip ettiği de belgelere yansıyan başlıklar arasında bulunuyor. Maraş Sancağı’ndaki yabancı okullar
Osmanlı belgelerinin sunduğu tablo; Maraş’ın idari değişimler yaşayan, güçlü kırsal üretime sahip, eğitim kurumları gelişen ve farklı toplulukların bir arada yaşadığı önemli bir şehir olduğunu ortaya koyuyor.
