68 Kuşağı’nın sembollerinden ve Türkiye devrimci hareketinin unutulmaz isimlerinden biri olan Deniz Gezmiş'in idam edilişinin 52. yılında Deniz Gezmiş kimdir sorusu tekrar gündemde. Deniz Gezmiş'in siyasi hayatı ve yaşamı araştırma konusu olurken 1970'li yıllarda emperyalizme ve faşizme karşı yükselen devrimci hareketin yoluna ışık tutan Deniz Gezmiş'in bugün toplum hafızasında üç fidan olarak yer alan Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan ile birlikte idam edilişinin 52. yılı. Peki, Deniz Gezmiş kimdir? İşte Deniz Gezmiş'in siyasi hayatı ve yaşamı!
Türkiye devrimci hareketinin ve 68 Kuşağı’nın unutulmaz sembollerinden biri olan Deniz Gezmiş, idam edilişinin 52. yılında yeniden hafızalara kazındı. 6 Mayıs 1972 tarihinde Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan ile birlikte Ankara Ulucanlar Cezaevi’nde asılarak idam edilen Deniz Gezmiş, bugün hâlâ Türkiye’nin en tartışmalı ve en çok merak edilen isimlerinden biri olmaya devam ediyor. Peki Deniz Gezmiş kimdir, siyasi hayatı nasıldır, neden idam edilmiştir? İşte 68 Kuşağı’nın efsanevi liderinin hayatı, mücadelesi ve idama giden süreç hakkında merak edilen tüm soruların yanıtları…
Deniz Gezmiş kimdir?
Deniz Gezmiş, 28 Şubat 1947 tarihinde Ankara’nın Ayaş ilçesinde dünyaya geldi. Öğretmen bir çiftin üç erkek çocuğundan biri olan Deniz Gezmiş, ilk ve orta öğrenimini Sivas’ın Yıldızeli ilçesinde tamamladı. Babası Rize’nin İkizdere ilçesine bağlı Cimil (Başköy) köyünden, annesi ise Erzurum Ilıcalı’dır. Köklü bir aile geçmişine sahip olan Gezmiş, küçük yaşlardan itibaren okumaya ve araştırmaya meraklı bir çocuk olarak dikkat çekti.
Deniz Gezmiş’in siyasi yaşamı, İstanbul’da Haydarpaşa Lisesi’nde eğitimini tamamlarken başladı. Lise yıllarında tanıştığı sol düşünceler, onun ilerleyen yıllarda Türkiye’nin en önemli devrimci figürlerinden biri haline gelmesinde belirleyici rol oynadı. 7 Kasım 1966’da İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne giren Deniz Gezmiş’in siyasi hayatı bu dönemde hız kazandı.
Deniz Gezmiş kaç yaşında ve nerede doğdu?
Deniz Gezmiş, 28 Şubat 1947’de Ankara Ayaş’ta doğdu. 6 Mayıs 1972’de idam edildiğinde henüz 25 yaşındaydı. Henüz çok genç bir yaşta hayata veda eden Gezmiş, kısa süren hayatına devrimci mücadeleyle dolu onlarca eylem sığdırdı.
Deniz Gezmiş’in siyasi hayatı nasıl başladı?
Deniz Gezmiş’in siyasi hayatı, lise yıllarında sol düşüncelerle tanışmasıyla şekillenmeye başladı. Ancak asıl aktif siyasi mücadelesi İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne adım attığı 1966 yılından itibaren ivme kazandı. İşte Deniz Gezmiş’in siyasi hayatındaki önemli dönüm noktaları:
31 Ağustos 1966: Ankara’dan İstanbul’a yürüyen Çorum Belediyesi temizlik işçilerinin Taksim Anıtı’na çelenk koymaları sırasında Türk-İş yöneticilerini protesto eden grupla birlikte katıldığı eylem nedeniyle ilk kez gözaltına alındı.
19 Ocak 1967: Türkiye Milli Talebe Federasyonu’nda çıkan olaylarda arkadaşları ile birlikte gözaltına alındı, ancak kısa süre sonra serbest bırakıldı.
22 Kasım 1967: Öğrenci örgütlerinin düzenlediği Kıbrıs Mitingi sırasında Aşık İhsani ile birlikte ABD bayrağının yakılması nedeniyle tekrar gözaltına alındı.
30 Ocak 1968: Hukuk fakültesindeki arkadaşlarıyla birlikte Devrimci Hukuklular Örgütü’nü kurdu.
7 Mart 1968: İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi konferans salonunda düzenlenen AIESEC genel kurul toplantısında konuşma yapan Devlet Bakanı Seyfi Öztürk’ü protesto ettiği için bir kez daha gözaltına alındı. 2 Mayıs 1968’e kadar tutuklu kaldı, açılan davada beraat etti.
Deniz Gezmiş üniversite işgaline nasıl önderlik etti?
12 Haziran 1968’de İstanbul Üniversitesi’nin işgal edilmesinde önderlik eden Deniz Gezmiş, “İşgal Konseyi” adı verilen grubun lideri olarak Baltalimanı’nda yapılan görüşmelere katıldı. Bu görüşmeler sonucunda öğrenci haklarının kazanılmasında oldukça etkili oldu. Üniversite işgali, dönemin en dikkat çekici öğrenci eylemlerinden biri olarak tarihe geçti.
30 Temmuz 1968: 6. Filo’nun İstanbul’a girişini protesto etmek suçlamasıyla tutuklandı.
1968 yılı içerisinde: Cihan Alptekin, Mustafa Lütfi Kıyıcı, Mustafa İlker Gürkan, Cevat Ercişli, Selahattin Okur, Saim Kurul ve Erim Süerkan ile birlikte Devrimci Öğrenci Birliği’ni kurdu.
1 Kasım 1968: Türkiye Milli Gençlik Teşkilatı’nın da içinde bulunduğu AÜTB, DÖB ve ODTÜÖB’nin de yer aldığı “Samsun’dan Ankara’ya Mustafa Kemal Yürüyüşü”nü düzenledi.
28 Kasım 1968: ABD büyükelçisinin İstanbul’a gelişini protesto etmek amacıyla düzenlenen eylemde tutuklandı.
Deniz Gezmiş neden okuldan atıldı?
Deniz Gezmiş, üniversite yıllarında defalarca gözaltına alındı ve kısa süreli tutukluluk süreçleri yaşadı. 16 Mart 1969’da İstanbul Üniversitesi’nde düzenlediği öğrenci eylemleri nedeniyle 19 Mart’ta tutuklandı ve 3 Nisan’a kadar tutuklu kaldı. Ardından İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğrencilerinin düzenlediği protesto gösterilerine önderlik etti. Çıkan çatışmalarda yaralandı.
28 Ağustos 1969: 26 Aralık 1968’de üniversiteyi işgal ettiği gerekçesiyle Hukuk Fakültesi’nden ihraç edildi. Bu karar, onun akademik hayatının sona ermesine neden oldu.
Deniz Gezmiş Filistin’e neden gitti?
23 Haziran 1969’da TMGT’nin toplandığı 1. Devrimci Milliyetçi Gençlik Kurultayı’nda FKF Genel Başkanı Yusuf Küpeli ile birlikte bir program hazırladıktan sonra, hakkında tutuklama kararı bulunduğu için Türkiye’den ayrılmak zorunda kaldı. Filistin Demokratik Halk Kurtuluş Cephesi ile aynı saflarda savaşmak için Filistin’e geçti. Eylül 1969’a kadar Filistin’de gerilla kamplarında kaldı. Bu dönem, onun devrimci kimliğinin daha da pekiştiği ve askeri anlamda deneyim kazandığı bir süreç oldu.
Filistin’de olduğu sırada, üniversiteyi işgal ettiği gerekçesiyle Hukuk Fakültesi’nden ihraç edildiğini öğrendi. 1 Eylül 1969’da Türkiye’ye döndü.
Deniz Gezmiş nasıl yakalandı?
Deniz Gezmiş, 16 Mart 1971 Salı günü Sivas’ın Gemerek ilçesinde etrafı sarılarak yakalandı. Yakalanmasının ardından Ankara’ya götürüldü ve sıkıyönetim mahkemesinde yargılanmaya başlandı. Gezmiş, yakalandığı andan idam edildiği ana kadar mücadelesinden ödün vermediği için bugün hâlâ birçok kişi tarafından bir “fikir adamı” ve “devrimci lider” olarak anılmaktadır.
THKO nedir? Deniz Gezmiş THKO’yu nasıl kurdu?
1970’li yılların başında Türkiye’de devrimci hareket büyümüş ve kitleselleşmişti. Buna karşılık devletin baskıları da artıyordu. Devrimciler, halkı özgürleştirmek, emekçileri sömürüden kurtarmak, tam bağımsız ve gerçekten demokratik bir Türkiye için mücadele ediyorlardı. Emperyalizme ve faşizme karşı militanca bir mücadele veriliyordu. Bu süreçte pek çok direniş örgütü kuruldu. Bunlardan biri de Deniz Gezmiş’in kurucuları arasında yer aldığı Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu (THKO)’dur.
THKO, Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan, Yusuf Aslan, Sinan Cemgil, Alparslan Özdoğan, Kadir Manga, Taylan Özgür, Cihan Alptekin ve Mustafa Yalçıner tarafından kuruldu. 4 Mart 1971’de yayınlanan bir bildiri ile örgüt kamuoyuna tanıtıldı. THKO’nun amacı, emperyalizme ve faşizme karşı silahlı mücadele yürüterek Türkiye’yi tam bağımsız ve demokratik bir ülke haline getirmekti.
Deniz Gezmiş neden asıldı? İdam gerekçesi neydi?
Deniz Gezmiş, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın tamamını veya bir kısmını tağyir, tebdil veya ilgaya cebren teşebbüs suçunu işlediği gerekçesiyle idam edilmiştir. 6 Mayıs 1972 tarihinde Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan ile birlikte Ankara Merkez Kapalı Cezaevi’nde (Ulucanlar Cezaevi) asılarak idam edilen Deniz Gezmiş’in idama giden sürecinin hukuki ve siyasi boyutları şu şekildedir:
Hukuki gerekçe: Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı 1 No’lu Mahkemesi (THKO-1 Davası), Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının eylemlerini dönemin Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 146/1 maddesi kapsamında değerlendirerek ölüm cezası kararı vermiştir. Bu madde, Anayasa’yı değiştirmeye veya ortadan kaldırmaya cebren teşebbüs etme suçunu düzenlemekteydi.
Örgütsel faaliyetler: Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’nun (THKO) kurucuları arasında yer alan Gezmiş, Amerikan askerlerinin kaçırılması, Ankara’da banka soygunu gerçekleştirilmesi ve güvenlik güçleriyle silahlı çatışmaya girilmesi gibi eylemlerden sorumlu tutulmuştur.
İdam kararı: Mahkeme, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan hakkında ölüm cezası verdi. Cezaları onayan TBMM’de yapılan oylamada, dönemin siyasi iklimi içerisinde af veya müebbet hapis cezasına çevrilme yönündeki talepler reddedildi. Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay da cezaları onadı.
Deniz Gezmiş’in idamı nasıl gerçekleşti?
Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan, 6 Mayıs 1972 gecesi saat 01.00 ile 03.00 arasında Ankara Ulucanlar Cezaevi’nde asılarak idam edildi. İdam öncesinde üç arkadaşa son dilekleri soruldu. Deniz Gezmiş’in “Ben zaten ölümü bekliyordum. Tek istediğim, cenaze namazımın kılınmasıdır” dediği rivayet edilir.
İdamlar, Türkiye ve dünya kamuoyunda büyük yankı uyandırdı. Dönemin siyasi atmosferinde derin yaralar açan bu olay, bugün hâlâ tartışılmaya devam etmektedir. Deniz Gezmiş ve arkadaşları, idam edildikleri gece “Kurtuluş yok tek başına, ya hep beraber ya hiçbirimiz” sözleriyle anılmaktadır.
Deniz Gezmiş’in mezarı nerede?
Deniz Gezmiş, idamının ardından Ankara’da defnedildi. Mezarı, bugün birçok kişi tarafından ziyaret edilmekte ve anılmaktadır. Ölüm yıl dönümlerinde binlerce kişi, Deniz Gezmiş ve arkadaşlarını anmak için çeşitli etkinlikler düzenlemekte ve mezarları başında saygı duruşunda bulunmaktadır.
Deniz Gezmiş’in ailesi kimdir?
Deniz Gezmiş, öğretmen bir babanın ve ev hanımı bir annenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Cemil Gezmiş, annesi Mukaddes Gezmiş’tir. Üç erkek kardeştirler; Bora Gezmiş ve Hamdi Gezmiş, Deniz Gezmiş’in kardeşleridir. Ailesi, idamının ardından büyük acı yaşamış, Gezmiş’in annesi Mukaddes Gezmiş ve babası Cemil Gezmiş, çocuklarının idamını ömürleri boyunca unutmamıştır.
Deniz Gezmiş’in meşhur sözleri nelerdir?
Deniz Gezmiş, kısa yaşamına birçok unutulmaz söz sığdırdı. İşte onun en bilinen sözlerinden bazıları:
- “Kurtuluş yok tek başına, ya hep beraber ya hiçbirimiz.”
- “Yaşasın tam bağımsız Türkiye!”
- “Emperyalizme karşı mücadele, faşizme karşı mücadeledir.”
- “Ben ölümü bekliyordum. Tek istediğim, cenaze namazımın kılınmasıdır.”
- “Biz bu yolda ölmeyi göze aldık. Sizler yaşayarak mücadeleye devam edin.”
Deniz Gezmiş neden hâlâ tartışılıyor?
Deniz Gezmiş’in idamının üzerinden 52 yıl geçmesine rağmen tartışmalar bitmemiştir. Kimileri için bir “devrimci kahraman”, kimileri için ise “anayasayı değiştirmeye teşebbüs eden bir suçludur”. Bu ayrışma, Türkiye’nin siyasi tarihindeki kutuplaşmanın en somut örneklerinden biridir. Özellikle 68 Kuşağı’nın sembol ismi olarak görülen Deniz Gezmiş, her yıl ölüm yıl dönümünde binlerce kişi tarafından anılmakta, mezarı başında törenler düzenlenmektedir.
